کتابخانه نفیس حاج میرزا محمود بروجردی
محمد گودرزی (ا. فرهیخته) – در قرون گذشته و پیش از ورود و فراگیری صنعت چاپ و انتشار گسترده کتاب، آثار علمی در نُسَخی بسیار معدود توسط خوشنویسان تهیه میشد و صحافانی ماهر و هنرمند آن نسخهها را به صورت کتابهایی فاخر درمیآوردند و به اهل علم عرضه میکردند. از این رو خرید و گردآوری کتاب رواج عمومی نداشت و داشتن کتابخانه خصوصی، بیشتر به عالمان دینی و برخی از فضلای وابسته به طبقه اعیان و اشراف محدود میشد.
تا آنجا که میدانیم در بروجرد، برخی از چهرههای شناخته شده و مشهور خاندان طباطبایی، کتابخانههای خصوصی قابل توجهی داشتهاند، از جمله: آیت اله حاج میرزا محمود بروجردی، آیتاله العظمی حاج آقا حسین طباطبایی بروجردی، آیتاله حاج آقا ابوالمجد مواهبی، آیت اله حاج آقا محمدباقر سلطانی، حاج آقا فخرالدین صدرالعلما، حاج آقا محمدتقی افتخارالاسلام و حاج آقا ابوالفضل مغیثی. از این میان و بنا به توضیحاتی که در ادامه میآید کتابخانه اختصاصی حاج میرزا محمود در زمان خود، اعتباری بسیار داشته است.
حاج میرزا محمود بروجردی (تولد ۱۲۲۱- وفات ۱۳۰۰قمری) از مشهورترین علمای دینی ایران در دوره سلطنت ناصرالدینشاه قاجار و از برجستهترین چهرههای خاندان سادات طباطبایی بروجرد است که به واسطه نوشتن کتاب «مَواهِبُ السَنیه فی شَرح الدُره الغَرویه» به «صاحب مواهب» شهرت یافت.
تقریباً تمامی تاریخنگاران عصر ناصری از جمله محمدحسنخان اعتمادالسلطنه و رضاقلیخان هدایت به معرفی شخصیت علمی و جایگاه اجتماعی حاج میرزا محمود پرداختهاند و مطالب مفصلی در مورد وی نوشتهاند. جدای از مقام فقهی و دایره اقتدار و نفوذ سیاسی اجتماعی این عالم نامی، وی کتابخانهای بسیار مفصل و نفیس داشته است.
آن گونه که زندهیاد حاج آقا علیاکبر مواهبی طباطبایی، از نوادگان وی برای نگارنده نقل میکرد، این کتابخانه در اتاقهای رو به قبله در طبقه فوقانی خانه بزرگ حاج میرزا محمود قرار داشت، همان خانه مشهور خیابان بحرالعوم، کوچه مواهبی که هنوز هم در روزهای عزاداری محرم، سیل هیئتهای مذهبی و گروههای مختلف زن و مردِ عزادار به آنجا سرازیر میشود.
از شواهد میتوان گمان برد که چند هزار جلد کتاب خطی نفیس و ارزشمند در علوم مختلف فقهی، کلامی، فلسفی، ادبی و تاریخی به مرور زمان در این کتابخانه گردآوری شده بود که در زمان خود، یک گنجینه بسیار گرانبها شمرده میشده است.
از نکات ظریف و بسیار مهم این که تمامی کتابهای موجود در این کتابخانه ممهور به مُهر و دستخط حاج میرزا محمود بودهاند. به رغم این میزان وسواس و توجه شخص «صاحب مواهب» به حفظ نسخههای موجود در کتابخانه، با وفات او یا چند سالی پس از آن، انسجام و یکپارچگی این مجموعه عظیم گسسته شد؛ کتابهای موجود و گرانبهای آن، همچون دیگر میراث خانوادگی، میان فرزندانش تقسیم شد. شاید در ابتدا هر چند صد جلد کتاب، به فرزندی رسید اما در گذر زمان و تقسیم چندباره آن میراثِ نخستین میان نسلهای بعدی، هر چند ده جلد یا چند جلد کتاب، سر از خانهای درآوردند!
البته این را هم میدانیم که شماری از فرزندان و نوادگان «صاحب مواهب» راه ایشان را پی گرفتند و در کسوت اهل علم درآمدند و بعضاً از چهرههای علمی و فقهی بنامِ زمان خود شدند. یقیناً هر یک از این اشخاص، مجموعه کتابهایی را در کتابخانه خصوصی خود فراهم آوردند اما و ظاهراً هیچیک از این کتابخانههای شخصی، به میزان اهمیت و گستردگی کتابخانه بزرگ و نفیس حاج میرزا محمود نرسیدند. پُست بعدی به سرانجام و سرنوشت آثار نفیس این کتابخانه اختصاص دارد.
در حدود سالهای ۴۶-۱۳۴۵ به گونهای تصادفی، مجموعه پراکنده اما ارزشمند کتابخانه حاج میرزا محمود مواهب مورد توجه مدیریت کتابخانه بزرگ آیتاله العظمی مرعشی نجفی قرار میگیرد و تلاش برای شناسایی، جمعآوری و حفظ این مجموعه نفیس آغاز میشود. ماجرا از آنجا شروع میشود که برخی نسخههای این کتابخانه، همان نسخههایی که ممهور به مُهر و دستخط شخص «صاحب مواهب» بودند، توسط برخی از نوادگانش به مرحوم سیدعباس مکی فروخته میشود.
مکی شخصی متدین بود و عیالوار و از راه صحافی و خرید و فروش کتابهای دست دوم اموراتش میگذشت. وی شخصی شناخته شده و مورد اعتماد طلاب و علمای دینی بود و کتاب کهنه میخرید و بیشتر آنها را به قم میبرد و به کتابخانه مرحوم آیتاله مرعشی میفروخت که به ایشان ارادتی داشت. یک جور نماینده غیر رسمی کتابخانه مرعشی بود برای خرید کتاب. دکتر سید محمود مرعشی، فرزند آیتاله العظمی مرعشی نجفی و مدیر کتابخانه ایشان در این باره مینویسد:
«در یک روز سرد زمستانی آقای مکی نزد پدرم آمده و دو جلد کتاب خطی به وی نشان داده بود. آن روز من تهران بودم، پدر با تلفن مرا پیدا کرد و فرمودند زود خودت را به قم برسان، مقدار زیادی کتاب در بروجرد هست! به سرعت خودم را به قم رسانده و همان شبانه در معیت آقای مکی با یک اتومبیل جیپ راهی بروجرد شدیم.
سقف خودرو برزنتی بود و چند جای آن سوراخ بود، بخاری هم نداشت. هوا بسیار سرد بود و برف هم به آرامی میبارید. از نزدیکیهای اراک، یخبندان شروع شد. چند پتو به خود پیچیده بودیم که از سرما از بین نرویم. شب بسیار بدی را گذرانده و نزدیک اذان صبح به بروجرد رسیدیم. بعد از اندکی استراحت در زیر کرسی داغ که لذت بخش بود و صرف صبحانه بسیار لذیذ مرکب از سرشیر، کره حیوانی، عسل عالی، نان محلی و پنیر درجه یک روستا عازم بازدید کتابها شدیم.
کتابها به یکی از وُراث مرحوم حاج میرزا محمود طباطبایی مربوط میشد. کتابها را بررسی نمودیم؛ عجب کتابهای نفیسی بود! به آقای مکی گفتم: سید، لُرها انسانهای باصفایی هستند؛ تو را به حضرت عباس قسم بگو این کتابها را چند خریدهای؟! پاسخ داد: اگر حضرت عباسی باشد، من این کتاب ها را خیلی ارزان خریدهام و بهای آنها را گفت. من سه چهار برابر مبلغی که خریده بود به او پرداخت کردم.
در واقع، اگر پول بیشتری در دسترسم بود، حاضر بودم تمام آن را صرف خرید این نفایس کنم. کتابها را گذاشتیم داخل چند گونی، پتوها را دور گونیها پیچیدیم و روی صندلی عقب قرار دادیم، یک نایلون هم تهیه کرده و روی آن بستهها کشیدیم که اگر باران آمد و سقف ماشین چکه کرد، به کتابها آسیب نرسد. بعدازظهر حرکت کردیم، حالا چه به سر مان آمد بماند.
شب دیر وقت رسیدیم قم. پدر همچنان بیدار نشسته و منتظر بود. کتابها را باز کرده و مجدداً همراه پدر به بررسی آنها پرداختیم. پدر فرمودند: چند خریدهاید؟ گفتم فلان مبلغ. فرمود میخواستید مبلغ بیشتری به او بدهید. گفتم همان کار را کردهام. آن زمان کتاب خیلی ارزش نداشت و ما نفیسترین نسخهها را با ۵۰ یا ۴۰ تک تومانی میخریدیم.»
بنا به نوشته دکتر محمود مرعشی، در مدت زمانی حدود ۳۵ سال و طی چندین مرحله، کار شناسایی و خرید کتابهای نفیس کتابخانه حاج میرزا محمود، که همگی مُهر و دستخط ایشان را داشتند از طریق بازماندگان وی و یا دلالان کتاب دنبال گرفته شد و بخش اعظم این کتابها برای کتابخانه بزرگ آیتاله العظمی مرعشی نجفی خریداری گردید. آخرین مجموعه از این کتابها در سالهای پایانی دهه ۱۳۷۰ خریداری و به قم منتقل شد. این بار نیز دکتر محمود مرعشی برای بررسی و خرید ۱۶۰ کتاب نفیس خطی شخصاً به بروجرد آمده و آنها را از آقای دکتر نبوی خریداری کردند. با این وصف میتوان گفت که اینک کتابخانه نفیس حاج میرزا محمود مواهب را باید در کتابخانه بزرگ آیتاله مرعشی در قم سراغ گرفت!
بدون نظر! اولین نفر باشید